Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wymogi techniczne i prawne

19 września 2019

NR 12 (Sierpień 2019)

Oświetlenie miejsc pracy na placu budowy

0 72

Instalacje elektryczne na potrzeby budowy, w tym oświetlenie, mają zwykle charakter tymczasowy. Najczęściej stosowane tam urządzenia oświetleniowe są przenośne lub przewoźne. Generalny wykonawca, odpowiedzialny za przygotowanie placu budowy, ogranicza się do zapewnienia zasilania zaplecza, węzłów, żurawi, rozmieszczenia na budowie rozdzielnic, czasami oświetlenia terenu czy dozorowego. Oświetlenie stanowiska pracy zwykle cedowane jest na podwykonawcę. Niska świadomość znaczenia oświetlenia dla bezpieczeństwa i jakości wykonywanej pracy z jednej strony oraz dążenie do ograniczenia kosztów z drugiej sprawiają, że na placu budowy jest ono marginalizowane.

Zapomina się, że plac budowy jest szczególnym miejscem pracy. Wynika to z charakteru prowadzonych robót, wykonywanych tak na zewnątrz jak i w pomieszczeniach, a również z ich różnorodności zarówno branżowej jak i technologicznej. Budowa to nie tylko wznoszenie nowych obiektów, ale także remonty, przebudowa, rozbudowa, a również prace inżynieryjne oraz roboty ziemne. Czasem jest to rozbiórka istniejących obiektów. Bywa, że ich rodzaj i miejsce wykonywania zmieniają się w czasie realizacji jednej inwestycji. Przykładem może być budowa obiektu kubaturowego, gdzie przygotowanie rozpoczyna się od rozbiórki istniejących obiektów, następnie przystępuje się do wykopów, kolejno wykonuje się fundamenty, wznosi konstrukcję budynku, by w końcu przystąpić do montażu instalacji i robót wykończeniowych wewnątrz. Równocześnie z nimi wykonywane są roboty sieciowe i drogowe.
Podstawowe wymagania dotyczące oświetlenia miejsc pracy, wewnątrz i na zewnątrz, obowiązują również na placu budowy. Ze względu na bezpieczeństwo, oświetleniu na placu budowy stawiane są dodatkowo bardziej rygorystyczne wymagania. 
 

Rys. 1. Zastosowanie balonów oświetleniowych przy robotach drogowych
Źródło: POWERMOON Enterprises, LTD


Wymagania

Plac budowy jako miejsce pracy, musi spełniać zarówno ogólne wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) [1] jak i wymagania szczegółowe, dotyczące wykonywania robót budowlanych, a także okresu przed ich rozpoczęciem oraz w trakcie zagospodarowywania terenu budowy [2]. 
Należą do nich konieczność zapewnienia: 

  • oświetlenia światłem dziennym stanowisk pracy, pomieszczeń i dróg komunikacji, a jeżeli światło naturalne jest niewystarczające do wykonywania robót, sztucznym światłem elektrycznym dostosowanym do rodzaju wykonywanych prac i ich dokładności, 
  • oświetlenia awaryjnego na drogach ewakuacyjnych wymagających oświetlenia i w miejscach pracy, w których w razie awarii oświetlenia podstawowego mogą wystąpić zagrożenia dla życia lub zdrowia pracowników. 

W powszechnej (nie)świadomości jako jedyny parametr jakości oświetlenia funkcjonuje poziom jego natężenia (bo ważne, żeby było jasno), no i może jeszcze równomierność. Tymczasem oświetlenie podstawowe stanowisk pracy musi spełniać o wiele więcej wymagań Polskich Norm m.in. normy PN-EN 12464 Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy [3, 4] i uwzględniać takie aspekty jak:

  • komfort widzenia występujący, gdy zapewnione są pełna zdolność rozróżniania szczegółów oraz sprawne spostrzeganie, które nie prowadzi do odczucia niewygody czy nadmiernego zmęczenia, w efekcie skutkujące dobrym samopoczuciem, 
  • wydolność wzrokowa, pozwalająca wykonywać zadania wzrokowe, nawet w trudnych warunkach i w dłuższych okresach,
  • bezpieczeństwo.

Normy precyzują wymagane wartości minimalne parametrów oświetleniowych, zróżnicowane w zależności od rodzaju i miejsca (wewnątrz czy na zewnątrz) wykonywanych czynności. Nie ma znaczenia, czy praca ma charakter stały czy tymczasowy lub okresowy, jak to ma miejsce na placu budowy. Zasady są takie same. Obowiązek stosowania Polskich Norm dotyczących oświetlenia miejsc pracy [3, 4] wynika z zapisów § 10 ust. 1 rozporządzenia dotyczącego ogólnych wymogów BHP [1], a oświetlenia awaryjnego [5, 6] – z zapisów § 41 ust. 2 rozporządzenia dotyczącego BHP podczas wykonywania robót budowlanych [2].
Dla ich spełnienia i uzyskania wymaganego efektu, należy wykonać projekt a następnie dokonać weryfikacji niektórych parametrów oświetleniowych w trakcie realizacji budowy i po jej zakończeniu. 
Niestety w praktyce najczęściej tak się nie dzieje. O oświetleniu użytkownicy przypominają sobie najczęściej, kiedy w okresie zimowym lub nocą brak światła dziennego utrudnia czy wręcz uniemożliwia wykonywanie robót. O sposobie oświetlenia często decyduje to, jakim w danej chwili sprzętem oświetleniowym i w jakiej ilości dysponuje wykonawca oraz większe lub mniejsze (zwykle to drugie) doświadczenie i wiedza rozmieszczającego urządzenia w zakresie oświetlania. Najczęściej jakość oświetlenia placu budowy, o ile ono istnieje, jest fatalna. Ten stan rzeczy jest nie tylko powszechnie akceptowany, ale pozostaje bezkarny, bo zwykle jest ono używane krótkotrwale i to po zmroku, w czasie, kiedy nie są przeprowadzane kontrole. 

Projekt oświetlenia placu budowy

Norma [3, 4] określa zakres czynności jakie projektant powinien wykonać w ramach opracowywania dokumentacji. Należą do nich, zarówno we wnętrzach jak i na zewnątrz:

  • przyjęcie wartości współczynnika utrzymania i określenie planu konserwacji oświetlenia,
  • dobranie opraw oświetleniowych i ich rozmieszczenie, 
  • wykonanie obliczeń rozkładu natężenia oświetlenia i określenie, na podstawie wyników obliczeń, średnich wartości natężenia oświetlenia i wartości równomierności oświetlenia, 
  • określenie, na podstawie autoryzowanych danych od producenta opraw oświetleniowych, wartości wskaźnika olśnienia przykrego 
  • określenie, na podstawie autoryzowanych danych od producenta źródeł światła, wartości ogólnego wskaźnika oddawania barw.

Ponadto dla oświetlenia zewnętrznego konieczne jest wykonanie obliczeń pozwalających określić oddziaływanie światła przeszkadzającego na otoczenie.
Wymagane dla stanowisk pracy we wnętrzach minimalne średnie natężenia eksploatacyjne oświetlenia, równomierność oświetlenia, maksymalne wartości wskaźnika oceny olśnienia i wskaźnika oddawania barw należy przyjmować przez analogię do wymagań dla obszarów, zadań i działalności opisanych w części 1 normy [3]. Dla terenów zewnętrznych placu budowy należy stosować wymagania oświetleniowe (w tym maksymalne wartości światła przeszkadzającego) zawarte w części 2 normy [4].
W normie [3, 4] zapisano także zalecenie spełnienia wymogów dotyczących rozkładu luminancji, barwy postrzeganej, migotania oraz stosowania oświetlenia wydajnego energetycznie.
We wznoszonych czy remontowanych budynkach znajdują się także drogi umożliwiające pracownikom ewakuację na wypadek pożaru, awarii i innych zagrożeń. Na placu budowy występują również stanowiska pracy, w których w razie awarii oświetlenia podstawowego mogą wystąpić zagrożenia dla życia lub zdrowia pracowników. W takich przypadkach należy stosować na budowie oświetlenie awaryjne, ewakuacyjne czy zapasowe, spełniające wymagania norm dotyczących tego rodzaju oświetlenia [5, 6].
Ze względu na bezpieczeństwo pracy spełnione muszą być również wymogi wynikające z zapisów rozporządzenia w sprawie BHP podczas wykonywania robót budowlanych [2]. W zastosowanym oświetleniu należy wyeliminować efekt stroboskopowy oraz ograniczyć nadmierną kierunkowość światła, powodującą długie cienie. Projektowane rozwiązania powinny nie tylko zapewniać bezpieczną pracę ale także transport i komunikację. Rozmieszczając oprawy oświetleniowe należy szczególną uwagę zwrócić na oświetlenie przejść i miejsc niebezpiecznych, takich jak np.: wykopy, schody, szyby wind, podesty, itp. Należy zapewnić oświetlenie umożliwiające odczytanie tablic i znaków ostrzegawczych oraz znaków sygnalizacji ruchu na terenie budowy.
Projektowane oświetlenie samo nie może stanowić zagrożenia dla pracujących. Słupy lub maszty oświetleniowe powinny być tak usytuowane, aby nie kolidowały z ruchem pojazdów, poruszaniem się pracowników i wykonywaniem planowych prac ziemnych. Ich lokalizacja powinna być skoordynowana z innymi sieciami.
Zabronione jest tymczasowe instalowanie dodatkowych opraw oświetleniowych na konstrukcjach żurawi. 
Podczas przygotowywania projektu oświetlenia należy wykorzystać informacje zawarte w opracowywanym dla budowy Planie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia [7].
Projektowane instalacje elektryczne zasilające oświetlenie muszą spełniać także wymogi innych obowiązujących przepisów i norm w tym w zakresie ochrony przed porażeniem elektrycznym i ochrony przeciwpożarowej. 
Jak widać, opracowanie takiego projektu wymaga nie tylko informacji na temat zagospodarowania placu budowy i technologii wykonywania obiektu, ale także pewnego zasobu wiedzy w zakresie techniki świetlnej i oświetlania oraz instalacji elektrycznych. Wymaga także czasu. To wszystko kosztuje, ale na przeciwnej szali postawione jest bezpieczeństwo i jakość wykonywanej pracy. 

Weryfikacja parametrów oświetleniowych

W trakcie realizacji instalacji oświetlenia i po jej zakończeniu, wykonawca zobowiązany jest do weryfikacji niektórych parametrów oświetleniowych pod względem zgodności z zawartymi w projekcie. Powinien:

  • sprawdzić podane przez producenta wartości ujednoliconej oceny olśnienia dostarczonych do zainstalowania opraw oświetleniowych, 
  • sprawdzić podane przez producenta wartości ogólnego wskaźnika oddawania barw dostarczonych do zainstalowania źródeł światła,
  • wykonać pomiary uzyskanego natężenia oświetlenia i obliczenia na podstawie wyników pomiarów, średnich wartości natężenia oświetlenia oraz wartości równomierności oświetlenia,
  • dla oświetlenia zewnętrznego konieczne jest wykonanie obliczeń pozwalających określić oddziaływanie światła przeszkadzającego na otoczenie,
  • dokonać wymaganych prób i pomiarów zasilających instalacji elektrycznych.

Uproszczenie procedur

Opracowanie i zatwierdzenie projektu zajmują czasami niemalże tyle czasu, co wykonanie robót budowlanych a wymagania oświetleniowe bywają trudne do zrozumienia przez wykonawców i kontrolujących. Jednym ze sposobów zmiany istniejącej sytuacji, szczególnie w przypadku stosowania oświetlenia przenośnego i przewoźnego, mogłoby być doprowadzenie do takiej zmiany przepisów, aby spełnienie wymogów oświetleniowych wpływających bezpośrednio na bezpieczeństwo było zarówno łatwe do wykonania jak i kontroli. 
Przykładem działań prowadzonych w tym kierunku może być postępowanie władz stanu Illinois w Stanach Zjednoczonych dotyczące oświetlenia miejsc pracy przy nocnych robotach drogowych [8]. Także tam obowiązują przepisy z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące oświetlenia placu budowy i wymagane jest opracowanie projektu oświetlenia. Procedury, podobnie jak nasze, w założeniu były dobre, ale również okazywały się niepraktyczne przy projektowaniu, wykonaniu i kontroli. 
Przeprowadzono badania i ocenę oświetlenia stosowanego przy robotach drogowych. Na ich podstawie uznano, że najważniejszym kryterium jest ograniczenie olśnienia, które utrudniało pracę wykonującym roboty i stwarzało zagrożenie dla kierowców pojazdów przejeżdżających na sąsiednich pasach ruchu. Zmieniono procedury, ograniczając wymagania do minimum, ale w zamian nakazując wykonawcom zastosowania odpowiedniego oświetlenia. Stwierdzono, że dla większości robót drogowych najlepszym rozwiązaniem spełniającym zarówno wymogi ograniczenia olśnienia jak i zapewnienia odpowiedniego natężenia oświetlenia jest zastosowanie, szczególnego rodzaju opraw tzw. balonów oświetleniowych, montowanych bezpośrednio na maszynach drogowych. 
Dopuszczono do stosowania również maszty świetlne z naświetlaczami, które muszą być skierowane w dół, w kierunku miejsca pracy, pod kątem nie większym do pionu niż 300. Określono też wymagania oświetleniowe wynikające ze specyfiki niektórych robót, przy których, nie można stosować balonów oświetleniowych.

Otoczenie świetlne na placu budowy

Sposobem na zmianę istniejącej sytuacji może być upowszechnianie wiedzy z zakresu techniki oświetlania wśród tych, którzy są odpowiedzialni za oświetlenie na budowie. Jest to szczególnie ważne przy coraz bardziej powszechnym stosowaniu oświetlenia przenośnego czy przewoźnego, którego rozmieszczanie odbywa się często i na krótko, także na niezbyt dużych budowach. Należy przy tym zawsze pamiętać, że celem nadrzędnym jest bezpieczeństwo pracy i otoczenia. 
 

Rys. 2. Światło przeszkadzające [9]


Najczęściej spotykanym błędem przy oświetlaniu miejsc pracy na budowie (zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz) jest niewłaściwy montaż naświetlaczy (projektorów) ze źródłami o dużym strumieniu świetlnym. Montowane są one zbyt nisko i pod zbyt dużymi kątami. 
Stają się wtedy są źródłem zbyt długich i ostrych cieni, powodują olśnienie oraz generują światło przeszkadzające. Znajomość podstawowych reguł oświetlania pozwala ograniczyć te niedogodności.

Olśnienie

Olśnienie jest odczuciem niewygody albo zmniejszenia zdolności rozpoznawania obiektów na skutek niewłaściwego rozkładu lub zakresu luminancji czy występowania zbyt dużych kontrastów luminancji. 
Przykładem mogą być jaskrawe (czyli o dużej luminancji) obszary w obrębie pola widzenia, takie jak oświetlone powierzchnie, świecące części opraw oświetleniowych lub okna. Odczucie może być odbierane jako olśnienie przykre lub olśnienie przeszkadzające. Olśnienie spowodowane odbiciami od powierzchni lustrzanych nazywane jest olśnieniem odbiciowym lub odbiciem dekontrastującym. Powoduje ono obniżenie kontrastów w polu widzenia, utrudniając rozpoznawanie szczegółów. 
Jaskrawe źródła...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Nowoczesnego Budownictwa"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy