Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wymogi techniczne i prawne

19 września 2019

NR 12 (Sierpień 2019)

Dźwigi osobowe w aspekcie ich budowy, modernizacji oraz właściwego utrzymania

0 31

Dźwigi osobowe, powszechnie zwane windami, zapewniają swobodę poruszania się po budynkach, umożliwiają transport osób i przedmiotów. Ten artykuł ma na celu przedstawienie w skrócie najważniejszych aspektów prawnych związanych z budową, eksploatacją i modernizacją dźwigów osobowych w budynkach mieszkalnych. Tego rodzaju wskazówki mogą okazać się przydatne dla podmiotów odpowiedzialnych za obiekty budowlane, w których użytkowane są powyższe urządzenia techniczne.

Dźwigi osobowe są urządzeniami powszechnie  stosowanymi w budownictwie mieszkaniowym w budynkach o wysokości powyżej czterech kondygnacji. Obsługują także komunikację w budynkach takich jak obiekty służby zdrowia, wysokie biurowce, hotele itp. Jednak pomimo tak istotnej roli, jaką dźwigi pełnią w budynkach, w polskim prawodawstwie nie stworzono definicji, która wskazałaby, jak rozumieć termin „dźwig”.
Samą dość precyzyjną definicję dźwigu zawiera obecnie obowiązująca Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/33/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących dźwigów i elementów bezpieczeństwa do dźwigów (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej z 2014 r., L 96/251) cyt.: „dźwig oznacza urządzenie podnoszące obsługujące określone poziomy, wyposażone w podstawę ładunkową poruszającą się wzdłuż sztywnych prowadnic, nachylonych do poziomu pod kątem większym niż 15 stopni, lub urządzenie podnoszące poruszające się po określonym torze, nawet nieporuszające się wzdłuż sztywnych prowadnic”. Jak już wcześniej wspomniano, w krajowych aktach prawnych nie funkcjonuje definicja dźwigu. Na stronie internetowej Urzędu Dozoru Technicznego (www.udt.gov.pl) przedstawiono następujący opis dźwigu osobowego, cyt.: „Dźwig osobowy to urządzenie stosowane do pionowego przemieszczania osób, posiadające napęd elektryczny lub hydrauliczny; przemieszczane osoby znajdują się w kabinie poruszającej się wzdłuż sztywnych prowadnic pionowych (lub nachylonych w stosunku do pionu pod niewielkim kątem) zazwyczaj w szybie dźwigowym; urządzenie obsługuje przystanki (potocznie „piętra”).” Powyższe definicje są bardzo zbliżone i odnoszą się do urządzenia technicznego będącego zarazem urządzeniem budowlanym. Zgodnie z art. 3 pkt 9 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1202 z późn. zm.) urządzenia budowlane to cyt.: „urządzenia techniczne związane z obiektem budowlanym, zapewniające możliwość użytkowania obiektu zgodnie z jego przeznaczeniem, jak przyłącza i urządzenia instalacyjne, w tym służące oczyszczaniu lub gromadzeniu ścieków, a także przejazdy, ogrodzenia, place postojowe i place pod śmietniki”. Ustawa co prawda wprost nie wymienia dźwigów osobowych, choć jest oczywiste, że są one urządzeniami budowlanymi. Dźwigi są niezbędne dla właściwego użytkowania obiektów budowlanych, zapewniając im założoną w projekcie funkcjonalność. Budowę szybów windowych, montaż dźwigów osobowych, ich utrzymanie i ewentualne modernizacje zasadniczo regulują przepisy dwóch aktów prawnych – wcześniej wspomnianej już ustawy Prawo budowlane oraz ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 667). Prawo budowlane dotyczyło będzie inwestycji budowy szybów windowych (polegającej na rozbudowie budynku) lub przebudowy obiektów budowlanych w celu modernizacji funkcjonujących dźwigów oraz zachowania należytego stanu technicznego tych elementów obiektu budowlanego. Natomiast ustawa o dozorze technicznym z aktami wykonawczymi normować będzie kwestie związane z odbiorem nowych lub zmodernizowanych dźwigów i utrzymaniem tych urządzeń technicznych. 

Rodzaje dźwigów obsługujących budynki

W celu sklasyfikowania dźwigów do przewozu osób i towarów przydatny będzie podział, który przedstawiają polskie normy PN-ISO 4190-1 Urządzenia dźwigowe klasy I, II i III, PN-ISO 4190-2 Urządzenia dźwigowe klasy IV, PN-ISO 4190-3 Dźwigi towarowe małe klasy V. Normy te co prawda mają nadany przez Polski Komitet Normalizacyjny status wycofanych, lecz zastosowana w nich klasyfikacja dźwigów jest ogólne przytaczana w literaturze specjalistycznej, inżynierskiej.
Ze względu na przeznaczenie dźwigi można podzielić na:

  • klasa I: dźwigi przeznaczone do przewozu osób (osobowe),
  • klasa II: dźwigi przeznaczone głównie do przewozu osób, mogą być też przewożone towary, ponadto różnią się one od dźwigów przypisanych do 
  • klasy I i III przede wszystkim wewnętrznym wyposażeniem kabiny (towarowo – osobowe), 
  • klasa III: dźwigi przeznaczone do przewożenia łóżek (szpitalne),
  • klasa IV: dźwigi zaprojektowane głównie do transportowania towarów i zazwyczaj towarzyszącym im osób (towarowe),
  • klasa V: stałe urządzenie podnoszące, które posiada kabinę, której wnętrze jest niedostępne dla osób z powodu jego wymiarów i konstrukcji (dźwigi towarowe małe),
  • bezklasowe, nie wymienione w normach: specjalne, których nie przypisuje się do żadnej z wyżej wymienionych klas I do V (np. teatralne, samochodowe).

Ponadto zgodnie z zapisami norm z grupy PN-ISO 4190 dźwigi można podzielić także na rodzaje ze względu na zaprojektowany napęd:

  • elektryczne: bębnowe oraz cierne,
  • hydrauliczne: 
  • z napędem bezpośrednim lub z napędem pośrednim,
  • z napędem centralnym lub bocznym,
  • oraz ze względu na konstrukcję dźwigu na jednokabinowe lub dwukabinowe. 

Należy też wziąć pod uwagę usytuowanie samego szybu windowego. Mogą być one usytuowane wewnątrz budynku (szyb windowy stanowi element układu konstrukcyjnego obiektu budowlanego), lub poza główną bryłą budynku jako rozbudowa obiektu. Tego typu szyby windowe zwane także autonomicznymi, posiadają zwykle samodzielne fundamenty (układ samonośny). Z tego rodzaju szybów najefektowniejsze są te panoramiczne, czyli obudowane szklanymi panelami.

Dźwigi osobowe a przepisy ustawy Prawo budowlane

Jak już wcześniej wspomniano szyby windowe, w których funkcjonują dźwigi osobowe bądź osobowo-towarowe są konstruowane jako integralna część budynku lub jako element autonomiczny stanowiący rozbudowę głównej bryły obiektu, który jest obsługiwany przez dźwig osobowy. Powstanie szybu windowego, w świetle przepisów ustawy Prawo budowlane, będzie polegało na budowie, która definiowana jest w art. 3 pkt 6 jako wykonywanie obiektu budowlanego w określonym miejscu, a także odbudowa, rozbudowa, nadbudowa obiektu budowlanego. Budowa szybu windowego będzie miała miejsce, gdy element wchodzi w skład głównego układu nośnego wznoszonego obiektu budowlanego. Natomiast prowadzenie klasycznej rozbudowy to sytuacja, gdy główny budynek pierwotnie nie był wyposażony w dźwig osobowy lub osobowo-towarowy, a inwestycja polega na zwiększeniu bryły, czyli powierzchni zabudowy o szyb windowy. W każdym z tych przypadków konieczne będzie sporządzenie projektu budowlanego, zgodnie z dyspozycjami zawartymi w art. 5 ust. 1 Prawa budowlanego: „Obiekt budowlany jako całość oraz jego poszczególne części, wraz ze związanymi z nim urządzeniami budowlanymi należy, biorąc pod uwagę przewidywany okres użytkowania, projektować i budować w sposób określony w przepisach, w tym techniczno-budowlanych, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej (…)”. Warte podkreślenia jest, że w punkcie 4 ww. przepisu projektant musi wziąć pod uwagę zapewnienie niezbędnych warunków do korzystania z obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego przez osoby niepełnosprawne, w szczególności poruszające się na wózkach inwalidzkich, co w tym momencie może zostać zapewnione poprzez uwzględnienie w założeniach powstania szybu windowego.
Wytyczne co do projektowania budynków oraz tego, czy jest obowiązkowe wyposażenie ich w dźwig osobowy regulują dyspozycje rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki ich usytuowanie (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 1422 z późn. zm.). Ogólne wymagania znajdują się w §§ 54 i 55, a bardziej szczegółowe w rozdziale 9 przedmiotowego rozporządzenia pn. „Urządzenia dźwigowe” w §§ 193-202.
Zalecenia ogólne, które w tej materii przedstawiają dyspozycje warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, formułują następujące warunki:

  1. |Każdy nowoprojektowany, przebudowywany, rozbudowywany lub nadbudowywany budynek użyteczności publicznej, budynek mieszkalny wielorodzinny, budynek zamieszkania zbiorowego, z wyłączeniem budynków zamieszkania zbiorowego na terenach zamkniętych, oraz każdy inny budynek mający najwyższą kondygnację z pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt więcej niż 50 osób, w których różnica poziomów posadzek pomiędzy pierwszą a najwyższą kondygnacją nadziemną, niestanowiącą drugiego poziomu w mieszkaniu dwupoziomowym, przekracza 9,5 m, a także mający dwie lub więcej kondygnacji nadziemnych budynek opieki zdrowotnej i budynek opieki społecznej, należy wyposażyć w dźwig osobowy. Przy czym jako wyjątek dopuszcza się niewyposażenie w dźwigi budynku mieszkalnego wielorodzinnego do piątej kondygnacji nadziemnej włącznie, jeżeli wszystkie pomieszczenia na ostatniej kondygnacji są częścią mieszkań dwupoziomowych.
     
  2. W zakresie niezbędnego dostępu do obiektu dla osób niepełnosprawnych i starszych, projektant powinien przewidzieć w budynku mieszkalnym wielorodzinnym, budynku zamieszkania zbiorowego oraz budynku użyteczności publicznej, wyposażanym w dźwigi, zapewnienie właściwego dojazdu z poziomu terenu i dostępu na wszystkie kondygnacje użytkowe osobom niepełnosprawnym. Natomiast w sytuacji wbudowywania lub przybudowywania szybu dźwigowego do istniejącego budynku dopuszcza się usytuowanie drzwi przystankowych na poziomie spocznika międzypiętrowego, jeżeli zostanie zapewniony dostęp do kondygnacji użytkowej osobom niepełnosprawnym.

Negatywne warunki dla projektowania szybów windowych także znalazły się w regulacjach rozporządzenia:

  1. Przy projektowaniu budynku mieszkalnego wielorodzinnego niewyposażanego w dźwigi należy zaplanować wykonanie pochylni lub zainstalowanie odpowiedniego urządzenia technicznego, umożliwiającego dostęp osobom niepełnosprawnym do mieszkań położonych na pierwszej kondygnacji nadziemnej oraz do kondygnacji podziemnej zawierającej stanowiska postojowe dla samochodów osobowych.
     
  2. W niskim budynku zamieszkania zbiorowego i budynku użyteczności publicznej, niewymagającym wyposażenia w dźwigi, zgodnie z wytycznymi rozporządzenia, należy założyć montaż urządzenia technicznego zapewniającego osobom niepełnosprawnym dostęp na kondygnacje z pomieszczeniami użytkowymi, z których mogą korzystać (warunek ten nie dotyczy to budynków zamieszkania zbiorowego na terenach zamkniętych).

Natomiast szczegółowe wskazówki dla projektantów i inwestorów znajdują się w rozdziale 9 warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie w §§ 193-202:

  1. W budynkach użyteczności publicznej, budynkach mieszkalnych wielorodzinnych, budynkach zamieszkania zbiorowego i pozostałych wymienionych w warunkach ogólnych – liczbę i parametry techniczno-użytkowe dźwigów ustala się z uwzględnieniem przeznaczenia budynku, jego wysokości oraz liczby i rodzaju użytkowników. W zależności od kategorii budynku i jego parametrów co najmniej jeden z dźwigów służących komunikacji ogólnej w budynku z pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt ludzi, a także w każdej wydzielonej w pionie, odrębnej części (segmencie) takiego budynku, powinien być przystosowany do przewozu mebli, chorych na noszach i osób niepełnosprawnych, aby zapewnić właściwą funkcjonalność obiektu.
     
  2. W ramach zwiększenia dostępności obiektu dla niepełnosprawnych dokładnie określono parametry samego urządzenia dźwigowego. Określono, że kabina dźwigu osobowego dostępna dla osób niepełnosprawnych powinna mieć szerokość co najmniej 1,1 m i długość 1,4 m, poręcze na wysokości 0,9 m oraz tablicę przyzywową na wysokości od 0,8 m do 1,2 m w odległości nie mniejszej niż 0,5 m od naroża kabiny z dodatkowym oznakowaniem dla osób niewidomych i informacją głosową. Tak rygorystyczne parametry nie muszą być spełnione, gdy średniowysoki budynek mieszkalny wielorodzinny znajduje się w zabudowie śródmiejskiej i ma nie więcej niż 3 mieszkania dostępne z klatki schodowej na kondygnacji. Wówczas dopuszcza się instalowanie dźwigu niespełniającego wymagań określonych wyżej, poza przystosowaniem go do potrzeb osób niepełnosprawnych.
     
  3. Dostęp do dźwigu powinien być zapewniony z każdej kondygnacji użytkowej budynku, przy czym nie dotyczy to kondygnacji nadbudowanej lub powstałej w wyniku adaptacji strychu na cele mieszkalne lub inne cele użytkowe. Należy zapewnić różnicę poziomów podłogi kabiny dźwigu, zatrzymującego się na kondygnacji użytkowej, i posadzki tej kondygnacji przy wyjściu z dźwigu nieprzekraczającą 0,02 m, dla płynnej, bezproblemowej komunikacji z wnętrza kabiny dźwigu i przy jej zajmowaniu. Odległość pomiędzy zamkniętymi drzwiami przystankowymi dźwigu a przeciwległą ścianą lub inną przegrodą powinna wynosić co najmniej 1,6 m dla dźwigów osobowych (klasa I dźwigów), 1,8 m dla dźwigów towarowych małych (klasa V), 3 m dla dźwigów szpitalnych i towarowych (klasy II, III i IV).
     
  4. Wymagania szczegółowe dla dźwigów z napędem elektrycznym:
    - Szyby dźwigów z napędem elektrycznym w budynku mieszkalnym wielorodzinnym i zamieszkania zbiorowego powinny być oddylatowane od ścian i stropów budynku.
    - Dopuszcza się instalowanie dźwigów z napędem elektrycznym bez wykonywania dylatacji szybów dźwigowych, pod warunkiem ich oddzielenia od pomieszczeń mieszkalnych pomieszczeniami nieprzeznaczonymi na stały pobyt ludzi oraz zastosowania w nieoddylatowanym szybie dźwigowym zabezpieczeń przed przenoszeniem drgań z prowadnic jezdnych na konstrukcję budynku, tak aby poziomy hałasu i drgań przenikających do pomieszczeń mieszkalnych nie przekraczały wartości określonych w Polskich Normach dotyczących dopuszczalnych wartości poziomu dźwięku w pomieszczeniach oraz oceny wpływu drgań na ludzi w budynkach.

    Wymagania szczegółowe dotyczące ochrony przed hałasem i drganiami nie mają zastosowania dla dźwigów z napędem innym niż elektryczny (np. hydraulicznym).
     
  5. Wytyczne techniczne dla konstrukcji kabiny, napędów, maszynowni i szybów windowych:
  • Zespoły napędowe dźwigu powinny być zamocowane w sposób uniemożliwiający przenoszenie się drgań na konstrukcję budynku.
  • Sytuowanie maszynowni dźwigów obok pokojów mieszkalnych jest zabronione. Nie dotyczy to kondygnacji nadbudowanej lub powstałej w wyniku adaptacji strychu na cele mieszkalne.
  • Maszynownia dźwigów powinna być wyposażona w urządzenia umożliwiające podnoszenie elementów instalacji dźwigowych.
  • Szyby i maszynownie dźwigów mogą być umieszczane poza obrębem budynków, pod warunkiem zapewnienia w nich minimalnej temperatury +5°C.
  • Szyby dźwigu powinny być wykonane z materiałów niepylących lub być zabezpieczone powłoką niepylącą.
  • Prowadzenie bezpośrednio pod szybami dźwigowymi dróg komunikacyjnych oraz sytuowanie pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi jest zabronione. Nie dotyczy to przypadków, gdy strop pod szybem dźwigu wytrzymuje obciążenie zmienne co najmniej 5000 N/m2, a pod trasą jazdy przeciwwagi znajduje się filar oparty na stałym podłożu lub gdy przeciwwaga wyposażona jest w chwytacze.
  • W szpitalach i budynkach opieki społecznej każdy dźwig powinien być umieszczony w odrębnym szybie. W innych budynkach w jednym szybie można umieszczać nie więcej niż 3 dźwigi.
  • W szybach dźwigowych można umieszczać wyłącznie urządzenia i przewody związane z pracą i konserwacją dźwigu.

Po uwzględnieniu przez projektanta wszystkich wytycznych zawartych w obowiązujących przepisach techniczno-budowlanych i sporządzeniu stosownego projektu budowlanego, inwestor w powinien złożyć do właściwego miejscowo organu administracji architektoniczno-budowlanej stosowny wniosek o wydanie decyzji o pozwoleniu na budowę w zakresie bądź to przebudowy obiektu, bądź jego rozbudowy o szyb windowy. Jest to wymagane dyspozycjami art. 28 Prawa budowlanego, który stanowi, że roboty budowlane można rozpocząć jedynie na podstawie decyzji o pozwoleniu na budowę. W przepisach art. 29 oraz 30 ustawy inwestycja polegająca na budowie szybu windowego lub też na przebudowie istniejącego w budynkach wielorodzinnych lub użyteczności publicznej nie została wyłączona z obowiązku uzyskania takiego pozwolenia. W tym miejscu należy podkreślić, że w przypadku rozbudowy budynku mieszkalnego wielorodzinnego, budynku zamieszkania zbiorowego czy też użyteczności publicznej o szyb dźwigu osobowego – należy uzyskać decyzję o pozwoleniu na użytkowanie takiej inwestycji wydawaną przez właściwy organ nadzoru budowlanego. 
Szyb dźwigu osobowego w czasie jego eksploatacji, jak każdy inny element obiektu budowlanego będzie podlegał procedurom kontrolnym przewidzianym w Prawie budowanym. Jak częste będą te przeglądy budowlane zależy od charakteru tego elementu. Jeśli szyb windowy funkcjonuje jako odrębny element obiektu budowlanego, stanowiący część elewacji będzie podlegał kontroli raz w roku, zgodnie z dyspozycjami art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy: „Obiekty budowlane powinny być w czasie ich użytkowania poddawane przez właściciela lub zarządcę kontroli okresowej, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego elementów budynku, budowli i instalacji narażonych na szkodliwe wpływy atmosferyczne i niszczące działania czynników występujących podczas użytkowania obiektu”. Taki szyb windowy niewątpliwie poddawany jest destrukcyjnym wpływom warunków atmosferycznych np. działaniom niskich i wysokich temperatur, opadów deszczu i śniegu itp. Natomiast jeżeli dźwig osobowy funkcjonuje w przestrzeni wewnątrz budynku, czyli szyb jest wbudowany w obiekt i stanowi integralną część wewnętrznego układu konstrukcyjnego, jako taki e...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Nowoczesnego Budownictwa"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy