Dołącz do czytelników
Brak wyników

Rozwiązania ekologiczne

29 kwietnia 2019

NR 10 (Kwiecień 2019)

Zanieczyszczenie światłem – wyzwania i problemy zrównoważonego budownictwa

0 78

Spektrum zagadnień, z którymi mamy do czynienia jako specjaliści związani z budynkami, jest ogromne. Zarówno w obszarze nieruchomości istniejących, jak i tych nowobudowanych. Problemem może być zwyczajnie brak świadomości na temat danego zagadnienia i relatywnie mało przykładów dobrych praktyk. Polskie Stowarzyszenie Budownictwa Ekologicznego zwraca uwagę na rozsądne podejście do projektowania oświetlenia zewnętrznego.

Kiedy ostatnio mogliście, drodzy Czytelnicy, podziwiać piękno Drogi Mlecznej w całej okazałości? Zapewne większość z nas doświadcza tego wyjątkowo rzadko, jedynie podczas wyjazdów w mniej zaludnione obszary. Ten smutny fakt jest wynikiem zjawiska zwanego zanieczyszczeniem świetlnym (ang. light pollution), a to tylko jeden ze skutków, jakie wywołuje. Skala problemu jest globalna, a przez niektórych naukowców bywa porównywana nawet ze smogiem. Jakie dobre praktyki możemy stosować, aby minimalizować efekty tego problemu?

Światło samo w sobie jest powszechnie pojmowane jako zjawisko pozytywne, szczególnie w kontekście oświetlenia naturalnego. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę oświetlenie sztuczne, pojawiające się w porze naturalnej ciemności (od zmierzchu do świtu), to często możemy spotkać się z przypadkami, kiedy jest ono nieodpowiednio skierowane i wydostaje się poza oświetlany obszar. Ponadto moc światła (jasność) bywa często zbyt silna jak na potrzeby danej sytuacji lub oświetlenie działa przez cały czas, pomimo iż jest potrzebne tylko w określonych momentach. W takich sytuacjach mówimy o tak zwanym zanieczyszczeniu światłem. Termin ten w Polsce jest ciągle mało znany. Z raportu TNS Polska [1], powstałego na podstawie badań przeprowadzonych w listopadzie 2015 roku dla Ministerstwa Środowiska, wynika, że tylko 5% Polaków o nim słyszało, a 83% nie potrafi powiedzieć, z czym im się to określenie kojarzy.
 

Droga Mleczna


Obserwacje astronomiczne

Okazuje się, że nocne oświetlenie może szkodzić podobnie jak zanieczyszczone powietrze czy hałas. Najczęściej odwołanie do tego tematu pojawia się w kontekście obserwacji astronomicznych, zarówno profesjonalnych i naukowych (konieczność lokalizowania obserwatoriów z dala od miast), jak i amatorskich (osoby mieszkające na co dzień w miastach, aby uzyskać lepszą jakość obrazów, zmuszone są podróżować). To właśnie środowiska osób skupionych wokół astronomii nagłaśniają problem nadmiaru światła, m.in. poprzez strony internetowe (np. Uniwersytetu Wrocławskiego [2] czy Parku Gwiezdnego Nieba „Bieszczady” [3]), konferencje [4] czy eventy [5]. Istnieją też dostępne w Internecie mapy [6], gdzie użytkownicy mogą sprawdzić dokładne parametry związane z jasnością nieba na danym terenie (np. w Polsce najlepsze warunki do obserwacji nieba występują w Bieszczadach).

Kwestie bezpieczeństwa

Kolejnym aspektem związanym z niewłaściwym oświetleniem są kwestie bezpieczeństwa. Źle ukierunkowane oprawy oświetleniowe mogą wywoływać zjawisko olśnienia, przeszkadzające kierowcom pojazdów czy samolotów. Podobnie na sposób postrzegania szczegółów ma wpływ równomierność oświetlenia. Zbyt duże kontrasty pomiędzy bardzo jasnymi i bardzo ciemnymi obszarami powodują dłuższą adaptację człowieka do określonych warunków, co może być przyczyną wypadków. Nadmiar oświetlenia oraz niewłaściwe jego ukierunkowanie to też zupełnie niepotrzebne straty energii elektrycznej, które wywołują negatywne skutki ekonomiczno-ekologiczne, ponieważ energię zasilającą oprawy należy wytworzyć (w Polsce przy udziale przede wszystkim węgla) i, oczywiście za nią zapłacić (ze środków zarówno prywatnych, jak i publicznych).

 

Zanieczyszczenie światłem w New Delhi


Problemy zdrowotne i środowiskowe

Zanieczyszczenie światłem w znacznym stopniu wpływa na zdrowie i środowisko, w tym na człowieka. Nadmierne oświetlenie zaburza zegary biologiczne [7] ludzi, roślin i zwierząt, powodując między innymi problemy z zasypianiem i jakością snu, bóle głowy, stres i inne choroby [8]. 
 

Ponadto dereguluje okresy wegetacyjne u roślin oraz zakłóca orientację przestrzenną i zachowania zwierząt. Ogromne znaczenie tych zagadnień potwierdza m.in. fakt, że procesy te są ciągle pod lupą naukowców (Nagrodę Nobla z medycyny i fizjologii w 2017 roku przyznano właśnie za badania mechanizmu molekularnego kontroli rytmu dobowego [9]). Na rynku pojawiają się też np. rozwiązania pozwalające zmieniać barwę oświetlenia sztucznego w ciągu dnia, dostosowując ją do zegara biologicznego naszego ciała, aby poprawić nasze samopoczucie i zwiększyć produktywność.

Nie bez znaczenia jest też wpływ nocnego oświetlenia na estetykę krajobrazu oraz kulturę i sztukę (rozgwieżdżone niebo od wieków inspiruje zarówno artystów, jak i naukowców).

Jak z tym walczyć?

Jakimi zasadami więc się kierować, aby zminimalizować ten problem? Przede wszystkim należy nagłaśniać ten wciąż mało znany temat oraz edukować i rozpowszechniać wiedzę o tym zjawisku. Trzeba też zachęcać do wdrażania rozwiązań ograniczających zanieczyszczenie światłem i uświadamiać ludziom, jakie niesie ono za sobą negatywne skutki.

 

Fot. 1. Przykład dyskretnego oświetlenia biurowca, w którym oprawy na elewacji zostały zamocowane za dedykowanymi
detalami ograniczającymi zanieczyszczenie świetlne
Źródło: ECHO Investment, fot. Aquarius Business House, Wrocław

 

Fot. 2. Oświetlenie nad Jeziorem Rusałka w Poznaniu, wyposażone w automatyczne sterowanie,
które jest redukowane o 30% po 21.00 i o 50% po 24.00
Źródło: Marcin Gawroński



Jeśli chodzi o działania praktyczne, to przede wszystkim powinniśmy przestawić się na mądre projektowanie zarówno nowych instalacji, jak i modernizacji istniejących. Należy się przy tym kierować kilkoma prostymi zasadami – chodzi m.in. o:

  • minimalny, wymagany do spełnienia zaleceń normy strumień świetlny, 
  • prawidłowy dobór opraw pod kątem typu (np. oprawa drogowa z płaskim kloszem zamiast z wypukłym) i źródła światła,
  • stosowanie reguły, by oprawy oświetleniowe nie świeciły w górę,
  • fakt, iż w miastach udział strumienia świetlnego wysyłanego w górną półprzestrzeń (tzw. wskaźnik ULOR, Upward Light Output Ratio) nie powinien przekraczać 25%,
  • takie nakierowanie opraw oświetleniowych, aby nie świeciły w kierunku zamieszkałych budynków,
  • maksymalną dopuszczalną wartość natężenia oświetlenia na zamieszkałych nieruchomościach nieprzekraczającą 25 luksów, a po czasie przyciemnienia (w nocy) 5 luksów,
  • ograniczanie jaskrawości reklam do przewidzianego w normach poziomu.

Trzeci i czwarty warunek jest stosunkowo trudny do spełnienia w oświetleniu architektonicznym i dekoracyjnym, kiedy często mamy do czynienia z podświetlaniem obiektów z dołu. Warto, o ile to możliwe, szukać jednak rozwiązań zastępczych lub po prostu zrezygnować z takiego sposobu iluminacji.

Układy oświetleniowe powinno się projektować tak, by zapewnić im odpowiednią funkcjonalność związaną ze sterowaniem, czyli możliwość ściemniania, wyłączania czasowego i instalowania czujni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Nowoczesnego Budownictwa"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy